تأخير مىاندازد » ، « 1 » درخصوص حشر چه ظهورى دارد ؟ ج - اين آيه ظهور در اين دارد كه اگر ظلم مردم مستوجب مؤاخذ الهى است تنها بخاطر اين است كه ظلم است ، و صدورش از مردم دخالتى در مؤاخذه ندارد ، بنابراين هرجنبندهء ظالمى چه انسان و چه حيوان بايد انتقام ديده و هلاك شود . ( دقت بفرماييد ) . گو اينكه بعضىها گفته‌اند كه : مراد به « دابّه » در اين آيه خصوص انسان است . « 2 » س 531 - آيا لازمهء انتقام از حيوانات در روز قيامت اين است كه حيوانات در شعور و ارادهء با انسان مساوى باشند و همه آن مدارج كمال كه انسان در نفسانيات و روحيات سير مىكند آنها نيز سير كنند ؟ ج - [ خير ] ، شاهد بطلان آن آثارى است كه از انسان و حيوانات بروز مىكند . براى اينكه صرف شريك بودن حيوانات با انسان در مسأله مؤاخذه و حساب و اجر مستلزم شركت و تساويشان در جميع جهات نيست ، به شهادت اين افراد همين انسان در جميع جهات باهم برابر نيستند و جميع افراد انسان در روز قيامت از جهت دقت و سخت‌گيرى در حساب يك‌جور نبوده عاقل و سفيه ، رشيد و مستضعف به يك جور حساب پس نمىدهد . علاوه بر اينكه خداى تعالى از پاره‌اى از حيوانات لطايفى از فهم و دقايقى از هوشيارى حكايت كرده كه هيچ‌يك دست كمى از فهم و هوش انسان متوسط الحال در فهم و تعقل ندارد ؛ مانند داستانى كه از مورچه و سليمان

--> ( 1 ) . سورهء نحل ، آيهء 61 . ( 2 ) . الميزان ؛ ج 7 ، ص 109 .